Bitki Ansiklopedisi
Solunum yolu rahatsızlıklarında kullanılan bitkilerden örnekler
-
Ayva
Ayva
Latince Adı :
Cydonia oblonga Miller
Botanik Tanım :
Ayva, GB ve O Asya'nın yerli bitkisi olup, Avrupa'da özellikle Akdeniz Bölgesi'nde nemli ve zengin topraklarda, doğallaşmış olarak bulunur, yaprak döken bir ağaçtır. Grimsi-beyaz tüylü yaprakları, büyük pembemsi çiçekleri ve sarı renkli meyveleri vardır.
Drog :
Tohum
İçerik :
Müsilaj (% 20) içerir.
Kullanılınış :
Bronşit tedavisinde dahilen kullanılır.
Doz :
10 g ayva tohumu 250 ml suda 10-15 dakika kaynatılır soğuduktan sonra süzülür ve Bu sulu çözelti, gün boyunca her defasında bir çorba kaşığı olacak şekilde içilir.
-
Hatmi
Hatmi
Latince Adı :
Althaea officinalis L.
Botanik Tanım :
60-120 cm yüksekliğinde, çok yıllık bir türdür. Gövdesi ve 3-5 loplu üçgenimsi yaprakları kadife gibi sık yıldız tüylerle kaplıdır. Yaz sonunda açan çiçekleri beyaz veya pembemsidir. Avrupa ve B Asya'da nemli bölgelerinde, tuzlu topraklarda, denize yakın yerlerde yabani olarak bulunur ve ayrıca tıbbi amaçla yetiştirilir; Türkiye'de çok yaygın değildir.
Drog :
Kökü, yaprakları ve çiçekleri kullanılır.
İçerik :
Kökleri % 20-30 nişasta, % 10-15 müsilaj, yaprak ve çiçekleri ise % 6-10 müsilaj, % 1.4-2.6 flavonoit içerir.
Kullanılınış :
Tıbbi çayları inatçı kuru öksürüklerde, öksürük kesici, tahriş azaltıcı olarak kullanılır, balgam söktürücü özelliği yoktur. Ayrıca sindirim sistemi sorunlarının giderilmesinde dahilen ve ağız boşluğundaki tahrişi azaltıcı olarak gargara şeklinde veya derideki tahrişi azaltmak için haricen kullanılır.
Doz :
Yaprak : 5-9 g / gün, kök : 6-15 g / gün, çiçek : 3-10 g / gün
Uyarı :
ÜTürkiye'de 'hatmi çiçeği' adı altında satılan drog, genellikle 'tıbbi hatmi' yerine, Althaea cannabina L. (Eşek gömeci, yabani ebegümeci), Alcea pallida Waldst. et Kit. (Gülhatmi, mor hatmi), A. setosa (Boiss.) Alef., Hibiscus syriacus L.(Ağaç hatmi) olabilmektedir; bunlar tedavide kullanılmazlar.
Terletici, tahriş azaltıcı, rahatlatıcı, antiviral ve bağışıklık sistemini güçlendirici olarak kullanılan bitkilerden örnekler
-
Adaçayı
Adaçayı
Latince Adı :
Salvia fruticosa Miller
Botanik Tanım :
Eskiden adaçayının yetiştiren kişinin uzun ömürlü olacağına ve hiç hasta olmayacağına inanıldığını biliyor muydunuz ? Türkiye'de 38'i özgün, 86 Salvia türü doğal olarak yetişmektedir. Adaçayı, ülkemizin batısında 700 m'ye kadar olan yüksekliklerde kayaların veya çalıların arasında bulunur; 1 m boya erişebilen, çalı şeklindeki bitkinin en fazla 5 cm uzunluğunda ve tabanda genellikle 2 (nadiren 4) küçük yaprakçık veya lop taşıyan, grimsi-yeşil ve kadife gibi sık tüylerle kaplı, özel kokulu yapraklarıyla tanımak çok kolay. Mart ayından itibaren temmuza kadar büyük, soluk pembe-açık eflatun renkli çiçekler açar. Bitkinin üzerinde ufak bir elmaya benzer mazılar da bulunabilir. Bazı böceklerin neden olduğu bu mazılar, GB Anadolu'da bitkinin 'elma çalısı' olarak adlandırılmasına neden olur.
Drog :
Yaprak, çiçekli gövde ucu ve aromatik yağı kullanılır.
İçerik :
Aromatik yağ (% 2-3.5) flavonoit (% 2), fenolik ve acı madde, polisakkaritler, triterpenik saponinler, tanen (% 5) ve reçine.
Kullanılınış :
Özelikle ağız-boğaz antisepsisinde kullanılır; tıbbi çayları antibiyotik etkilidir, ayrıca antioksidan, uyarıcı, kuvvet verici, sindirimi kolaylaştırıcı, gaz söktürücü, spazm çözücü, özellikle menopozda ve geceleri görülen aşırı terlemeyi azaltıcı olarak dahilen; zayıf, kepekli ve dökülme sorunu yaşanan saçları kuvvetlendirici, yaşlanmaya bağlı sarkmayı önleyici olarak haricen kullanılır.
Doz :
Drog : 3 g x 3 / gün (tıbbi çay); tentür (1:10; % 55 etanol) : 2.5 - 7.5 ml / gün Aromatik yağ : 0.1- 0.3 ml / gün, gargara : 2.5 g / 100 ml su veya 2-3 damla aromatik yağ / 100 ml su
Uyarı :
Hamilelerde, epileptiklerde, yüksek tansiyonlularda, salisilatlara alerjisi olanlarca ve kanamalılarda uzun süre kullanılmaması gerekir. Süt verimini azaltabilir.
-
Ekinezya
Ekinezya
Latince Adı :
Echinacea angustifolia DC. var. angustifolia E. angustifolia var. strigosa McGregor E. pallida (Nutt.) Nutt E. purpurea (L.) Moench
Botanik Tanım :
Cins adı Grekçe kirpi anlamına gelen 'echinos' dan türetilmiştir. Hepsi de ABD'de doğal yayılış gösteren 9 Echinacea türünün çok eskiden beri, gerek Kızılderililer gerekse kıtaya göç eden Avrupa'lı beyazlar tarafından toprak üstü kısımları ve kökleri, yaraları iyileştirici, ateşli hastalıklarda, yılan sokmalarında v.s kullanılmıştır. 20.yy başından itibaren türler Avrupa'ya getirilmiş, E. angustifolia ve E. pallida'nın yetiştirilmesine çalışılmış ancak başarısız olunca, E. purpurea yetiştirilmiştir. Türkiye'de de (ör. Gelibolu'da) yapay gübre, ilaç ve hormon kullanılmaksızın yetiştirilmektedir. Soğuğa dayanıklı çok yıllık otsu türler olup, 60 cm (E. angustifolia), 80 cm (E. pallida) veya 120 cm (E. purpurea) boya erişebilen, basit veya dallanmış gövdeli, uzunca yapraklı, balımsı kokulu ve beyaz, pembe veya morumsu çiçekli türlerdir. Kökler kokulu, önce tatlı hemen ardından acımsı ve batıcıdır.
Drog :
Kök ve toprak üstü kısımları
İçerik :
Polisakkaritler, kafeik asit ve türevleri (%1) ve aromatik yağ (%0.08-0.3) içerir.
Kullanılınış :
Bağışıklık sistemini güçlendirici ve özellikle solunum sistemi ve alt üriner sistem enfeksiyonlarında kullanılır.
Doz :
Papatyagillere karşı alerji
Uyarı :
Dahilen veya haricen 2 aydan uzun kullanılmaz; ayrıca otoimmün ve alerjik sorunu olanlar; tüberküloz, diyabet, HIV/AIDS hastaları kullanmamalı.
Etkileşim :
Kalp düzensizliklerini giderici, ilaçlar; mantar ilaçları ve bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar
Etkileşim :
3 g / gün [herba], 6 – 15 ml / gün [tentür / 1:5; % 45]; 1.5 – 3 ml / gün [sıvı ekstre / 1: 1; % 45], 6 – 9 ml / gün [usare] dahilen; en az % 15 usare içeren ürünler ise haricen kullanılır.
-
Ihlamur
Ihlamur
Latince Adı :
Tilia argentea Desf., T. cordata Mill., T. platyphyllos Scop., T. rubra DC., T. x vulgaris Heyne
Türleri :
Türkiye'de genellikle kuzeyde yayılış gösteren 5 türü bulunur : Tilia argentea : Gümüşi ıhlamur, tüylü ıhlamur / Yapraklarının alt yüzü, parlak gri, yıldız tüylerle kaplıdır. T. cordata Miller : Küçük yapraklı ıhlamur, kış ıhlamuru (çiçekleri yaz ıhlamurundan 2 hafta sonra açılır) (Türkiye'de az bulunur.) T. platyphyllos Scop.: Büyük yapraklı ıhlamur, yaz ıhlamuru T. rubra DC. : Kafkas ıhlamuru T. x vulgaris Heyne (T. platyphyllos x T. cordata) (Avrupa ıhlamuru): İstanbul'da haziran'ın ilk yarısında güzel kokulu çiçekler açar.
Botanik Tanım :
30 m boya erişebilen, kalp şeklinde yapraklı, yaprak döken, 100 yıllık örnekleri olan, uzun ömürlü bir ağaçtır. Ufak kümeler oluşturan sarı renkli çiçeklerin sapları braktelerle kaynaşmıştır.
Drog :
Yazın çiçekler açtıktan itibaren 4 gün içinde toplanan, tam açılmış çiçekler taze veya kurutulduktan sonra kullanılır. 'Yaprak ıhlamur' (çiçeklerle beraber brakteler) veya 'çiçek ıhlamur' (sadece çiçekler) şeklinde iki tip drog vardır. Yaprak ıhlamuru ikinci kalite olarak kabul edilir.
İçerik :
Flavonoit (% 1), müsilaj (% 10), aromatik yağ (% 0.02-0.1), kumarin, tanen (% 2), fenoksikarboksilik asitler içerir.
Kullanılınış :
Tıbbi çayı üst solunum yollarındaki tahrişi azaltıcı terletici, sedatif ve spazm çözücü olarak, dahilen kullanılır. Sinirsel kalp çarpıntılarının, stresin ve uykusuzluğun giderilmesinde işe yarar aynı zamanda hafif bir tansiyon düşürücüdür.
Doz :
2 – 4 g / gün ( 9-12 aylık bebekler 0.2-1.0 g / gün; 1-4 yaş grubu 1.0-2.0 g / gün).
Uyarı :
Çiçek tozları alerji yapabilir.
-
Kekik
Kekik
Latince Adı :
T. serpyllum, T. vulgaris, T. zygis
Botanik Tanım :
Kekik türleri pembe veya beyaz çiçekli, küçük yapraklı, kuvvetli kokulu çok yıllık bitkilerdir ve Türkiye'de kurak tepe ve sırtlarda kümeler halinde 14 tanesi endemik, 41 Thymus türü bulunur. Halen Türkiye'de kekik adı altında genellikle Origanum türlerinden elde edilen droglar satılmakta ve ihraç edilmektedir; oysa bunlar tedavide gerçek kekik kadar etkili değildirler. Gerçek kekik, Thymus (T. serpyllum, vulgaris ve zygis) türleridir ve bunlar Türkiye'de doğal yayılış göstermezler. T. serpyllum (Yabani kekik): Değişik formları olan, çok yıllık, tabanda odunlu, 10-40 cm yüksekliğinde, kuvvetli kokulu bir türdür. Yaprakları en çok 8 mm uzunluğunda ve sapsızdır. Yaz sonunda veya sonbahar başında açılan çiçekleri az çok yatık durumlar oluşturur ve pembeden mora kadar değişen renklerdedir. Almanya, Avusturya, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Fransa, İngiltere, İspanya, İsveç, Macaristan, Norveç, Polonya, Romanya, Sibirya, Ukrayna'da yetişir. Aromatik yağ verimi % 0.3. T. vulgaris (Bahçe kekiği veya adi kekik): Soğuğa dayanıklı, çok yıllık, 30 cm yüksekliğinde, gövdesi gençken yeşil olgunlaştıkça kahverengi, yaprakları 15 x 0.5-3 mm, çok kısa saplı veya sapsızdır; çiçekleri beyaz veya leylak renkli ve az çok dik durumlar oluşturur. İtalya, Fransa, İspanya ve Fas'ta yayılış gösterir. Yaz mevsiminin sonlarına doğru, doğadan toplanmakta veya Macaristan ve Almanya başta olmak üzere bazı Avrupa ülkelerinde yetiştirilmektedir. Türkiye'de de yetiştirilmektedir. Aromatik yağ verimi % 2.5 T. zygis (İspanyol kekiği) : Portekiz, İspanya, Fas. Aromatik yağ verimi % 0.4-2.5
Drog :
Toprak üstü kısımı ve aromatik yağ
İçerik :
T. serpyllum % 0.3, T. vulgaris, % 2.5 aromatik yağ (% 40'ı timol) ayrıca terpenik maddeler, tanenler (% 3.5), glikozitler, flavonoitler, triterpenler ve fenolik asitler içerir.
Kullanılınış :
Türkiye'de genellikle baharat olarak kullanılan kekik, antibakteriyel ve antiviral, (özellikle timolden dolayı) spazm çözücü, idrar arttırıcı ve antioksidan maddeler içerir bu nedenle solunum yolları antiseptiği, bronşları gevşetici, öksürük giderici, gaz söktürücü, sindirimi kolaylaştırıcı ve idrar arttırıcı olarak kullanılır. Pişirilerek yenen yaprakların yağların sindirimini kolaylaştırıcı ve sindirimi kolaylaştırıcı etkisi vardır. Antibakteriyel ve antiviral maddeler olan timol ile izomeri karvakrolün vücuttan atılmaları akciğerler yoluyla olur. Soğuk algınlığına bağlı göğüs ağrısında 5 er damla kekik ve ökaliptus yağı 2 tatlı kaşığı ayçiçek veya zeytinyağı ile seyreltilerek günde 2 kez göğüs ve sırta masaj yapılır. Ayrıca 5-10 damla kekik yağının bir buhurdanlıkta 30 dakika yakılması havayı temizler. Taze veya kuru kekik yaprakları ağız kokusunun giderilmesinde ve boğaz ağrısında çiğnenir ya da gargara şeklinde (%5 tıbbi çayı) kullanılır. Kekik yapraklarından hazırlanan % 10'luk tıbbi çay banyo suyuna da ilave edilir. Drog en fazla kuru halde, tıbbi çay veya damla halinde (kekik suyu), şurup (kekik şurubu), pastil (kekikli pastil), v.s. şeklinde bulunur.
Doz :
1-4 g (inf.) x 3 / gün. 1 Yaşından küçüklerde 0.5-1 g (inf) x 3 / gün. (tentür; 1:5; % 45) : 2-6 ml x 3 / gün veya (1:10; % 70) : 40 damla x 3 / gün
Uyarı :
Alerjik deri sorunlarına yol açabileceğinden timol içeren tüm ürünlerin cilde veya ağız mukozasına temasında dikkatli olunmalıdır. 3 yaşından küçüklerde kekik yağı ve timol kullanımından kaçınmak gerekir. Mukozada tahrişe neden olan kekik yağının hamilelikte kullanılması doğru değildir. Uzun süreli kullanımı karaciğer ve tiroit bezinde olumsuz etki yaratır.
-
Karanfil
Karanfil (ağacı)
Latince Adı :
Eugenia caryophyllata Thunb.
Botanik Tanım :
500 kadar türle temsil edilen Eugenia cinsi adını, Avusturyalı Prens-general Eugene de Savoie-Carignan'dan (1663-1736) alır. Karanfil ağacının anavatanı Endonezya'nın Molük Adaları'dır (=Baharat Adaları). 20 m boya erişebilen, taç kısmı piramit şeklinde, yaprak dökmeyen, bir ağaçtır. Saplı, uzunca yaprakları kokuludur, karşılıklı dizilmiştir ve 3 lü gruplar oluşturan pembe-sarı çiçekleri 4'er parçalı ve hoş kokuludur. Eriksi meyveleri koyu kırmızıdır. Taze iken pembe, kuruttuktan sonra kahverengileşen çiçek tomurcukları 1-1.5 cm uzunluğunda olup özel bir koku ve tada sahiptir. Meyveler koyu kırmızı, eriksi ve 1-2 siyah tohumludur.
Drog :
Kurutulmuş kızılımsı koyu kahverengi, keskin kokulu ve yakıcı lezzetli, 10-20 mm uzunluğundaki hipantiyumlu çiçek tomurcukları 'baharat karanfil' toz edilmiş tomurcuklar ve tomurcuklardan su buharı damıtımıyla elde edilen açık sarı 'karanfil yağı' (verim % 17).
İçerik :
Çiçek tomurcukları başlıca, soluk sarı bir aromatik yağ (% 15-20) içerir ayrıca flavonoitler, tanenler (% 10-12), ketonlar, aldehitler, metil salisilat, fenolik asitler, lipitler, fitosteroller, vitaminler, proteinler (% 6 kadar), müsilajlar, şekerler, kromonlar, triterpenik asitler bulunur. Aromatik yağdaki öjenol kuvvetli antimikrobiyel ve analjezik bir maddedir.
Kullanılınış :
Antimikrobiyal, antiviral, antienflamatuvar, antioksidan, spazm giderici, narkotik ve sedatif etkili drog, Batıda daha ziyade baharat olarak, ağız mukozası / derideki küçük enfeksiyonların ve diş ağrısının giderilmesinde, öksürük ve boğaz ağrısının eşlik ettiği soğuk algınlığında; Doğu'da ise sindirim sorunlarında (mide bulantısı, gaz ve buna bağlı spazmların giderilmesinde, ağrının hafifletilmesinde), ayrıca kurt düşürücü ve antialerjik olarak kullanılır.
Doz :
Aromatik yağ [Ağız kokusu, ağız ve boğaz hastalıkları]: % 1-5'lik çözeltileri ile gargara; [Diş ağrısı] : 1-2 damla ağrıyan yere sürülür : Tomurcuk : 3-5 g x 3 /gün [Gaza bağlı kolik şeklindeki ağrılar]; Tentür [1:5, % 25 etanol] : 10-25 ml / gün, Ekstre [1:1; % 25 etanol] : 3-5 ml / gün
Uyarı :
Karanfil yağının dokulara uzun süreli temasından kaçınılması gerekir; ayrıca çocuk ve hamilelerce kullanılmamalı, alerjik bünyeli olanlar dikkat etmelidir.
-
Kuşburnu
Kuşburnu,
Yabangülü (Yabani Gül)Latince Adı :
Rosa canina L.
Botanik Tanım :
5 m boya erişebilen, genellikle sarkık dallı, dikenli bir çalıdır. Yaprakları 3-7 yaprakçıktan oluşmuş, stipulalı. Çiçekleri yaklaşık 3-5 cm çapında yalınkat, beyaz veya pembemsidir. O, B Asya, Avrupa ve K Afrika'da doğal yayılış gösterir.
Drog :
1-2 cm uzunluğunda, kızılımsı kahverengi, üzeri buruşuk, çiçek tablalarından ibarettir.
İçerik :
C-vitamini (% 1.5) ve diğer vitaminler, mineraller, tanen, şeker ve organik asitler.
Kullanılınış :
C-vitamin eksikliğinin yanısıra vücut direncini arttırmak için, üst solunum yollarındaki rahatsızlıklardan korunmada ve tedavisinde ayrıca midenin asit salgısının azaldığı durumlarda, sindirime yardımcı olmak üzere tek başına veya ıhlamurla beraber tıbbi çayı kullanılır. Piyasada açıkta satılmakta, tek başına veya renk verici, biraz da müsilaj taşıyan ve anavatanı B Afrika olan Hibiscus sabdariffa (hibiskus / Afrika bamyası) çanak yaprakları ile hazırlanmış tıbbi çayı bulunur.